Zwężenie kanału kręgowego – objawy, przyczyny, diagnostyka i możliwości leczenia

Zwężenie kanału kręgowego może uciskać rdzeń kręgowy lub korzenie nerwowe, dlatego jego objawy zależą nie tylko od nasilenia zmian, lecz także od ich lokalizacji. Stenoza lędźwiowa częściej wiąże się z dolegliwościami nóg nasilającymi się podczas chodzenia, a szyjna może powodować zaburzenia czucia, ruchu, równowagi i koordynacji; rozpoznanie wymaga zestawienia objawów z badaniem lekarskim i obrazowaniem.

Objawy zwężenia kanału kręgowego zależne od jego lokalizacji

Zwężenie kanału kręgowego może uciskać rdzeń kręgowy albo korzenie nerwowe. Dlatego objawy zależą przede wszystkim od lokalizacji zwężenia i od tego, które struktury nerwowe zostały objęte uciskiem. Mogą obejmować ból, drętwienie, mrowienie, osłabienie mięśni oraz inne zaburzenia neurologiczne.

Stenoza lędźwiowa wiąże się z dolegliwościami w okolicy lędźwi, pośladków i kończyn dolnych. Mogą występować ból promieniujący do nóg, mrowienie, drętwienie oraz osłabienie siły mięśniowej. Charakter objawów może zmieniać się pod wpływem chodzenia, stania lub przyjmowanej pozycji. Szczególną postacią jest chromanie neurogenne, omówione w dalszej części.

Stenoza szyjna może powodować ból szyi promieniujący do ramion i rąk, a także mrowienie, drętwienie i osłabienie kończyn górnych. Jeżeli zwężenie wpływa na rdzeń kręgowy, mogą pojawić się zaburzenia chwytu, koordynacji, chodu lub równowagi. Zaawansowany ucisk w tym odcinku może wiązać się z mielopatią szyjną.

Rzadziej zwężenie występuje w odcinku piersiowym. Wówczas dolegliwości mogą dotyczyć środkowej części pleców, tułowia oraz nóg. Samo stwierdzenie zwężenia nie przesądza o nasileniu objawów — znaczenie ma jego lokalizacja i stopień ucisku na struktury nerwowe.

Stenoza lędźwiowa i chromanie neurogenne

Stenoza lędźwiowa oznacza zwężenie kanału kręgowego w odcinku lędźwiowym. Może powodować ból dolnej części pleców, osłabienie kończyn dolnych oraz problemy z poruszaniem się.

Charakterystycznym zespołem dolegliwości jest chromanie neurogenne. Ból, osłabienie, mrowienie lub uczucie ciężkości nóg nasilają się podczas chodzenia albo stania. Dolegliwości mogą zmniejszać się po odpoczynku, pochyleniu tułowia do przodu lub przykucnięciu, ale taki przebieg nie występuje w każdym przypadku.

• Dolegliwości lędźwiowe: ból dolnej części pleców, niekiedy promieniujący do pośladków lub nóg.
• Objawy czuciowe: drętwienie, mrowienie, pieczenie albo uczucie ciężkości kończyn dolnych.
• Osłabienie: zmniejszenie siły nóg, które może utrudniać chodzenie i stanie.
• Zależność od pozycji: nasilenie podczas chodzenia lub stania oraz możliwe złagodzenie po odpoczynku albo pochyleniu do przodu.

Samo występowanie bólu pleców nie przesądza o chromaniu neurogennym. Istotny jest związek dolegliwości z chodzeniem, staniem i pozycją ciała.

Stenoza szyjna oraz objawy ucisku rdzenia kręgowego

Stenoza szyjna może powodować ból szyi promieniujący do barków, ramion lub rąk, a także mrowienie, drętwienie i osłabienie kończyn górnych. Same te objawy nie przesądzają jednak o ucisku rdzenia kręgowego.

Jeśli zwężenie obejmuje rdzeń kręgowy, może rozwinąć się mielopatia szyjna, czyli powikłanie związane z jego uszkodzeniem w przebiegu stenozy szyjnej. Objawy mogą wówczas obejmować zaburzenia ruchowe i czuciowe, problemy z chodem, równowagą lub koordynacją. Szczególnej uwagi wymagają trudności w wykonywaniu precyzyjnych ruchów oraz narastające osłabienie kończyn.

• Dolegliwości bólowe: ból szyi lub promieniowanie do barków, ramion i rąk.
• Zaburzenia czucia: mrowienie i drętwienie kończyn górnych.
• Osłabienie i sprawność rąk: zmniejszenie siły oraz problemy z precyzyjnym chwytem lub koordynacją ruchów.
• Objawy związane z rdzeniem: zaburzenia równowagi, chodu lub koordynacji oraz zaburzenia ruchowe i czuciowe.

Nie każdy ból szyi ani każde drętwienie rąk oznacza mielopatię szyjną. Połączenie takich dolegliwości z zaburzeniami chodu, równowagi, koordynacji lub postępującym osłabieniem wymaga oceny lekarskiej. Rozpoznanie powinno uwzględniać cały obraz objawów, a nie pojedynczy symptom.

Najczęstsze przyczyny i czynniki sprzyjające stenozie

Stenoza może mieć charakter wrodzony albo nabyty, a u jednej osoby może wynikać z kilku nakładających się czynników. Wrodzony wąski kanał kręgowy może zwiększać podatność na rozwój stenozy w późniejszym okresie, ale sama taka budowa nie musi do niej doprowadzić.

Do nabytych przyczyn należą przede wszystkim zmiany zwyrodnieniowe, dyskopatia i kręgozmyk. Proces zwyrodnieniowy może obejmować przerost więzadeł, osteofity oraz zmiany w stawach międzykręgowych. Dyskopatia, w tym przepuklina dysku, może zmniejszać dostępną przestrzeń dla struktur nerwowych, natomiast kręgozmyk wiąże się z przemieszczeniem kręgów prowadzącym do zwężenia.

Znaczenie mogą mieć także urazy oraz przewlekłe choroby zapalne kręgosłupa. Nie zawsze można więc wskazać jedną przyczynę — wrodzona budowa kanału może nakładać się na późniejsze zmiany dyskowe, zwyrodnieniowe lub inne czynniki nabyte.

Zmiany zwyrodnieniowe, dyskopatia i kręgozmyk

Zmiany zwyrodnieniowe mogą stopniowo zmniejszać przestrzeń dla struktur nerwowych. Mogą obejmować przerost więzadeł, osteofity, czyli narośla kostne, oraz zwyrodnienie stawów międzykręgowych. W zależności od lokalizacji zmiany te mogą ograniczać światło kanału centralnego albo przestrzeń dla korzeni nerwowych.

• Przerost więzadeł może zmniejszać dostępną przestrzeń w kanale kręgowym.
• Osteofity mogą zwężać kanał lub przestrzeń dla korzeni nerwowych.
• Zwyrodnienie stawów międzykręgowych może prowadzić do przerostu ich struktur i ograniczenia miejsca dla tkanek nerwowych.

Dyskopatia dotyczy krążka międzykręgowego. Jego wypuklenie lub przepuklina może zajmować przestrzeń w kanale i uciskać struktury nerwowe. Nie każda zmiana w obrębie krążka powoduje jednak takie samo zwężenie — znaczenie ma jej lokalizacja. Zmiana skierowana do kanału centralnego może wpływać na jego światło, natomiast położona bardziej bocznie może ograniczać przestrzeń dla korzenia nerwowego.

Kręgozmyk oznacza przemieszczenie jednego kręgu względem drugiego i może powodować zwężenie kanału. Jego wpływ na zakres i lokalizację zwężenia może być różny, a u jednej osoby może współistnieć kilka mechanizmów ograniczania przestrzeni dla struktur nerwowych.

Wrodzona budowa kanału, urazy i choroby zapalne

Wrodzony wąski kanał kręgowy jest obecny od urodzenia i może zwiększać ryzyko stenozy. Nie oznacza to jednak, że u każdej osoby rozwiną się dolegliwości. Zwężenie może ujawnić się później, gdy na wrodzone uwarunkowanie nałożą się inne czynniki.

Do możliwych nabytych przyczyn należą urazy kręgosłupa. Mogą one zmienić warunki anatomiczne w obrębie kanału i prowadzić do jego zwężenia, ale sam uraz nie przesądza o rozwoju stenozy.

Osobną grupę stanowią choroby zapalne kręgosłupa. Reumatoidalne zapalenie stawów oraz zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa mogą prowadzić do zwężenia w przebiegu zmian zapalnych. Ich znaczenie ocenia się w kontekście całego obrazu choroby.

Diagnostyka zwężenia kanału kręgowego

Lecznie zwężenia kanału kręgowego w Niemczech rozpoczyna się od wywiadu lekarskiego. Lekarz ocenia charakter i lokalizację dolegliwości, czas ich trwania oraz czynniki, które je nasilają lub łagodzą. Następnie wykonuje badanie fizykalne i neurologiczne, obejmujące między innymi ocenę siły mięśniowej, czucia, odruchów, chodu i stabilizacji. Badania te pomagają ocenić, czy zgłaszane problemy mogą odpowiadać uciskowi struktur nerwowych.

Dobór badań obrazowych zależy od objawów i potrzeb diagnostycznych. W rozpoznaniu mogą być wykorzystywane:

• Rezonans magnetyczny (MRI) – pozwala ocenić tkanki miękkie, w tym rdzeń kręgowy, korzenie nerwowe, więzadła i krążki międzykręgowe, a także stopień ucisku.
• Tomografia komputerowa (CT) – pomaga ocenić zmiany kostne; może być stosowana również wtedy, gdy wykonanie MRI nie jest możliwe.
• RTG kręgosłupa – umożliwia ocenę ustawienia kręgów, zmian kostnych i niestabilności. W wybranych sytuacjach wykonuje się zdjęcia w zgięciu i wyproście.

Wynik MRI, CT lub RTG nie zastępuje oceny lekarskiej. Obraz zwężenia i jego relację do struktur kręgosłupa interpretuje się razem z dolegliwościami oraz wynikami badania fizykalnego i neurologicznego. Dopiero taka łączna ocena pomaga ustalić dalsze postępowanie.

Możliwości leczenia zachowawczego

Leczenie zachowawcze ma na celu ograniczenie bólu i poprawę codziennego funkcjonowania, ale nie usuwa samego zwężenia kanału kręgowego. Dobór metod zależy od rodzaju oraz nasilenia dolegliwości, a także od oceny lekarza. Postępowanie może obejmować kilka uzupełniających się elementów:

• Farmakoterapia – leki przeciwbólowe i przeciwzapalne stosuje się w celu zmniejszenia dolegliwości. Konkretne preparaty i sposób ich przyjmowania powinny zostać dobrane przez lekarza.
• Fizjoterapia i rehabilitacja – indywidualnie dobrane ćwiczenia oraz praca nad sprawnością mogą wspierać kontrolę bólu i poprawę funkcjonowania. Program rehabilitacji powinien uwzględniać aktualne możliwości pacjenta.
• Blokady sterydowe – w określonych sytuacjach można podać steroid w okolice objęte dolegliwościami. Takie postępowanie wymaga kwalifikacji medycznej.
• Metody wspomagające – krioterapia, prądy TENS, masaż, pole magnetyczne i ciepłolecznictwo mogą być stosowane jako uzupełnienie terapii. Nie są uniwersalnym rozwiązaniem ani zamiennikiem podstawowego leczenia.

Ćwiczenia i zabiegi fizykalne powinny być wprowadzane stopniowo, zgodnie z tolerancją organizmu i zaleceniami specjalisty. Plan postępowania powinien uwzględniać indywidualną konsultację oraz ocenę dotychczasowych efektów terapii.

Kiedy rozważa się operację i jakie metody leczenia stosuje?

Leczenie operacyjne stenozy może być wskazane przy utrzymujących się lub nasilonych objawach oraz ucisku struktur nerwowych. Samo stwierdzenie zwężenia w badaniu obrazowym nie przesądza o konieczności zabiegu. Znaczenie mają dolegliwości, ich wpływ na funkcjonowanie oraz zgodność objawów z lokalizacją i charakterem zmian.

Podstawą operacji jest zwykle dekompresja, czyli zwiększenie przestrzeni dla rdzenia kręgowego lub korzeni nerwowych. Wybór techniki zależy od źródła ucisku i od tego, czy konieczne jest dodatkowe zabezpieczenie stabilności kręgosłupa.

Poszczególne procedury mogą być stosowane osobno lub łączone, jeśli ucisk ma więcej niż jedno źródło. Ostateczna kwalifikacja wymaga zestawienia badania klinicznego z diagnostyką obrazową, dlatego zakres operacji nie wynika wyłącznie z nazwy rozpoznania.